У намінацыі «Майстэрства» 60-га Нацыянальнага конкурсу «Мастацтва кнігі» тытул «Лепшы ілюстратар» прысуджаны Святлане Рыжыкавай за кнігу «Казкі дзядзечкі Рымуса» Джаэля Харыса, якая пабачыла свет у выдавецтве «Народная асвета» ў 2020 годзе. Прэстыжная нацыянальная прэмія – добрая нагода сустрэцца з мастачкай і пазнаёміць з ёй чытача. Стыль Рыжыкавай пазнавальны, малюнкі ў ілюстраваных ёю кнігах – з разраду тых, што здольныя падштурхнуць да пакупкі кнігі ў кнігарні.

Як нараджаліся вобразы герояў, адкуль бяруцца ідэі, колькі часу трэба, каб «намаляваць» кнігу – пра гэта мы сёння размаўляем з мастаком-графікам, выкладчыцай Мінскага дзяржаўнага мастацкага каледжа імя А.К.Глебава Святланай Рыжыкавай.

«Ілюстрацыя дае магчымасць пабываць у іншай эпосе»

– Раскажыце, калі ласка, калі Вы заняліся кніжнай графікай і якія падзеі лічыце адпраўнымі кропкамі свайго творчага шляху?

– Усё пачалося ў маленстве. Мне нават складана ўспомніць час, калі я не малявала. Яшчэ ў дзіцячым садочку, калі выхавальніцы малявалі дзецям нейкія карцінкі, на мяне проста махалі рукой: «Ну, ты і сама намалюеш!» Потым была мастацкая школа, пасля школы – мастацкае вучылішча імя Глебава і тэатральна-мастацкі інстытут. Вядома, на мяне вельмі паўплывалі мае педагогі, асабліва Уладзімір Савіч, які вёў у мяне кампазіцыю, а потым быў маім кіраўніком дыплома. Мне вельмі падабаліся ілюстрацыі Савіча – яны, вядома, эстэцкія, нават халодныя, магчыма. Але гэта заўсёды высокі прафесійны ўзровень!

Мне заўсёды вельмі цікава ў гістарычных музеях, я завісаю над вітрынамі з артэфактамі – хочацца акунуцца ў эпоху, папрысутнічаць ў ёй. Хоць адным вокам паглядзець, якім усё было тады, калі нас усіх яшчэ не было на свеце. Вось я зараз бегла на рабочую сустрэчу – і спынілася на месцы, дзе было замчышча. Узгадала, як там было раскапана некалькі гадоў таму, віднеліся старажытныя бярвенні... Цяпер усё закапана і пасаджаны дрэвы. І вось я на бягу спынілася, гляджу і думаю: вось бы ўбачыць, як усё тут выглядала стагоддзі таму! Ілюстрацыя якраз дае магчымасць пабываць у іншай эпосе, пажыць тым жыццём. Ведаеце, дакамп’ютэрная эпоха ўсё ж такі вельмі дысцыплінавала мастака. Даводзілася запамінаць мноства дэталяў: гістарычны касцюм, інтэр'еры. Я запамінала, як былі зробленыя рэчы: чаравікі, мэбля, лямпы, парыкі. Якой яны былі формы? Бо форма парыкоў змянялася з эпохай. Мне заўсёды было цікава запамінаць дэталі. Аднекуль я памятаю, як выглядае газавая лямпа. Мне наогул страшна цікавы матэрыяльны свет.

– Колькі часу трэба, каб «намаляваць» кнігу – ад ідэі да ўвасаблення?

– Я заўсёды вельмі доўга цягну, думаю... Але калі нарэшце саджуся за стол, то малюю вельмі хутка. Так хутка, што адна мая сяброўка-рэдактар ​​неяк сказала мне: «Нікому не паказвай, як хутка ты гэта робіш. Людзі могуць падумаць, што гэта занадта проста». А я кажу: «Ну так, малюю я хутка, але ж я доўга гэтаму вучылася!» Напэўна, калі мяне прывязаць да крэсла і пакласці на адлегласці выцягнутай рукі запас зефіру – я магла б сядзець і маляваць без сну і адпачынку. І намалявала бы ўвесь праект ад пачатку да канца ў адзін прысест. Мне трэба ўсё вельмі хутка, на натхненні рабіць. Як ні дзіўна, першае ўражанне і першая прыдумка заўсёды аказваюцца найлепшымі. Ад сваіх студэнтаў, вучняў я заўсёды патрабую: давай прадумаем варыянты. Як гэта зрабіць па-іншаму? Але для мяне самой ніякіх варыянтаў не можа быць: як я ўбачыла, так і будзе ў канчатковым выніку.

 

– Вам падабаецца выкладаць, перадаваць вопыт і веды маладым мастакам?

– Прычына, па якой я ўзялася за выкладанне, досыць банальная: не хапала страхавога стажу. Але паступова я адчула смак, і цяпер гэта мне сапраўды падабаецца. Я вучуся разам са сваімі вучнямі. Ведаеце, як кажуць: каб лепей зразумець нешта, трэба навучыць гэтаму кагосьці іншага. Трэба прагаварыць, паўтарыць задачу некалькі разоў. Мне здаецца, педагагічная дзейнасць паўплывала на мяне станоўча. Раней, ацэньваючы чыюсьці працу, я магла сказаць каму-небудзь ці самой сабе толькі «не» ці «так». Гэтага дастаткова, калі ты з калегамі глядзіш нейкую выставу – вы прафесіяналы і разумееце адзін аднаго з паўслова. Цяпер усё змянілася. Я і зараз з першага погляду вызначаю для сябе, удалася праца ці не, але цяпер я магу прывесці аргументы ў абарону свайго пункту гледжання. Вось гэта атрымалася, вось тут не зусім удала па кампазіцыі і г.д.

Ёсць нейкія рэчы, якія хацелася зрабіць самой, а цяпер я дзялюся ідэямі з вучнямі. І потым з цікавасцю назіраю, як яны іх увасабляюць. Гэта своеасаблівы, безумоўна, цікавы досвед.

«Няма нічога цікавейшага за чалавечы твар!»

– Раскажыце, калі ласка, пра свой першы вопыт у кніжнай графіцы.

– Я вельмі добра яго памятаю – афармляла серыю апавяданняў Сяргея Грахоўскага ў часопісе «Маладосць». Праз шмат гадоў выпадкова ўбачыла яго. Ён ішоў па вуліцы, такі сумны стары чалавек... І мне так хацелася падысці да яго і сказаць: «Сяргей Іванавіч, я мастачка, якая рабіла ілюстрацыі да вашых апавяданняў». Там было адно апавяданне, дзе ён успамінаў сябе маладога – пра даваенны час, пра першае каханне ...

 

– «Казкі дзядзечкі Рымуса» Джаэля Харыса перакладзеныя на многія мовы свету. Выдадзена вялікая колькасць кніг, над якімі працавалі шмат ілюстратараў, кожны са сваім стылем і падыходам. Ці не страшна брацца за класіку і, магчыма, канкурыраваць з іншымі ілюстратарамі, якія ўжо стварылі свае сусветы харысаўскіх герояў?

– У мяне свой уласны запас вобразаў і асацыяцый. Пачынаючы працаваць над кнігай, я не глядзела кніг з ілюстрацыямі іншых мастакоў. Мне гэта не патрэбна. У мяне свая Амерыка! У мяне ў галаве цудоўныя дзіцячыя савецкія фільмы «Прыгоды Тома Сойера», «Зусім прапашчы». «Зусім прапашчы» – малавядомы сёння фільм 1973 года, незаслужана забыты, з бліскучай ігрой Вахтанга Кікабідзэ і Яўгена Лявонава. Зараз я раблю яшчэ адну кнігу: таксама Амерыка і тая ж самая эпоха, што ў Джаэля Харыса (выдавецтва «Народная асвета» рыхтуе да выдання ў серыі «Замежная класіка – дзецям» кнігу О.Генры «Правадыр чырванаскурых» у перакладзе на беларускую мову. – заўв. аўт.). Раней бы я пайшла ў бібліятэку, каб паглыбіцца ў эпоху і выцягнуць дэталі побыту Амерыкі канца XIX – пачатку XX стагоддзяў. Цяпер усё гэта можна знайсці ў інтэрнэце. У мяне быў геніяльны брат (беларускі мастак-карыкатурыст Юрый Рыжыкаў, 1961 – 2002, – заўв. аўт.), ён мог вось такую ​​амерыканскую павозку намаляваць па памяці. А я магу па памяці намаляваць інтэр'ер. А той час, пачатак XX стагоддзя, – для мяне гэта не эпоха Шэрлака Холмса, а, мабыць, якраз эпоха О.Генры. А Братка Трус Джаэля Харыса храналагічна дзесьці побач з Томам Сойерам. Ды гэта амаль Том Сойер ў іншым увасабленні!

 

– У Вашых персанажаў-звяркоў цалкам чалавечыя эмоцыі...

– Для мяне няма нічога цікавейшага за чалавечы твар! Хай вас не падманвае тое, што я малюю звяркоў: гэта адушаўлёныя персанажы, амаль людзі, яны перажываюць і адчуваюць, як людзі. Франт Ліс – мой любімчык. Няхай прасцяк, ён мне сымпатычны і мілы – худы, па-свойму элегантны. Ён выклікае добрыя пачуцці.

«Праца мастака над кнігай – гэта трошкі рэжысура»

– Што ў працы мастака-ілюстратара для Вас аказалася нечаканым? Што для Вас важна ў працы над макетам? Як ілюстрацыі павінны ўзаемадзейнічаць з тэкстам на кніжнай старонцы?

– Вядома, перад тым, як пачаць працу над ілюстрацыямі, я абавязкова ўважліва чытаю тэкст. Мне трэба зразумець, што цікава маляваць, да чаго трэба прыцягнуць увагу чытача, а што прапусціць, пакінуць без ілюстрацыі. Некалькі малюнкаў сутыкнуць разам – нядобра. Вялікая паўза – таксама дрэнна, ну добра, у гэтым месцы што-небудзь абавязкова трэба накідаць. Абавязкова адзначаю месца ў тэксце, дзе мне хочацца паставіць ілюстрацыю. Уяўляю, як персанаж адчувае сябе на старонцы: вось адсюль ён ідзе, а вось сюды глядзіць. Праца мастака над кнігай – гэта трошкі рэжысура.

Мастак, напэўна, заўсёды трошкі рэжысёр, ён уяўляе любы сюжэт як кадр з фільма. Калі мне расказваюць нейкую гісторыю, я заўсёды бачу яе як карцінку: святло, дэталі, спынены час. Вось сямейная гісторыя, якую распавяла мне мама з бабуліных слоў. Пачуўшы, што пачалася вайна, бабуля пабегла да свайго маладога мужа – гэта быў яе другі муж, нашмат маладзейшы за бабулю, такі вясёлы. Ён у гэты час на доме нешта будаваў і спяваў. Бабуля яму: «Чаго ты спяваеш, вайна пачалася!» Гэта ж проста кадр з фільма, разумееце? Гэта вельмі маляўніча, ты адразу ўяўляеш гэты эпізод як карцінку, накід.

Добры ілюстратар павінен памятаць гістарычныя дэталі і рэаліі і не спадзявацца на інтэрнэт. Інтэрнэт, вядома, вельмі дапамагае, але добры ілюстратар павінен адчуваць эпоху. А вельмі добры ілюстратар, перш чым пачаць працу, ідзе і закопваецца ў энцыклапедыі, каб паглыбіцца ў эпоху.

– Работы якіх мастакоў-ілюстратараў Вам блізкія і цікавыя?

– Я люблю глядзець старую расійскую школу. Уладзіміра Канашэвіча, напрыклад. Цяпер дзякуючы інтэрнэту адкрываю для сябе новыя імёны. Гэта сучасныя расійскія мастакі: Вікторыя Сямыкіна, Аліса Юфа. У іх трошкі агульны стыль, нейкі малады, задзірлівы, умоўны. Яны малайцы!

З беларускіх ілюстратараў мне блізкая творчасць Паўла Татарнікава, Андрэя Арынушкіна. Мы з Андрэем Арынушкіным разам вучыліся, цяпер ён жыве ў Францыі і робіць вельмі сімпатычныя рэчы. Вядома, творчасць Георгія Паплаўскага, яго працы я абавязкова паказваю сваім студэнтам. Цікавыя работы Юрыя Якавенкі, якія жыве і працуе ў Гродне. У дробныя дэталі на яго работах можна ўзірацца бясконца! Гэта проста ювелірная дакладнасць і скрупулёзнасць! У яго прыродны талент, мне здаецца, ён прыйшоў у інстытут ужо сфарміраваным майстрам.

Дасье. Святлана Рыжыкава скончыла Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут (1988). Працуе ў галіне станковай і кніжнай графікі, плаката. Член Беларускага саюза мастакоў з 1995 года. З 1994 года – ілюстратар кніг у беларускіх выдавецтвах «Мастацкая літаратура», «Звязда», «Медисонт», «Вышэйшая школа», «Народная асвета».

Інфармацыя падрыхтавана па матэрыялах выдавецтва  «Народная асвета».